„Matriks” w naszej głowie? Oto co tak naprawdę dzieje się w mózgu, gdy przeżywasz déjà vu!
Naukowcy z Instytutu Psychologii Uniwersytetu Wileńskiego przyjrzeli się jednemu z najbardziej intrygujących zjawisk związanych z ludzką pamięcią i świadomością – déjà vu. To krótkotrwałe uczucie, że obecna sytuacja wydarzyła się już wcześniej, zna większość ludzi. Choć trwa zwykle tylko kilka sekund, potrafi wywołać silne wrażenie i od lat pobudza wyobraźnię.
Wyniki badań pokazują jednak, że zjawisko to nie ma nic wspólnego z tajemniczymi siłami czy równoległymi rzeczywistościami, lecz jest naturalnym efektem działania naszego mózgu.
Uczeni wyjaśniają, że déjà vu nie oznacza rzeczywistego wspomnienia, lecz pojawienie się poczucia znajomości bez możliwości przypomnienia sobie konkretnego wydarzenia. Człowiek ma wrażenie, że dana sytuacja już kiedyś się zdarzyła, chociaż jednocześnie zdaje sobie sprawę, że nie potrafi wskazać żadnego rzeczywistego wspomnienia. Badania pokazują, że jest to rezultat krótkotrwałej niespójności między różnymi systemami mózgowymi odpowiedzialnymi za rozpoznawanie, pamięć i interpretację rzeczywistości.
Zdaniem badaczy zjawisko to nie powinno być traktowane jako błąd pamięci. Ludzki mózg nie działa jak komputer przechowujący informacje z idealną dokładnością. Jego zadaniem jest przede wszystkim szybkie i efektywne przetwarzanie danych oraz przewidywanie przyszłych zdarzeń. Dzięki temu człowiek może sprawnie funkcjonować i dostosowywać się do otoczenia, jednak czasami pojawiają się niewielkie rozbieżności między przewidywaniami a rzeczywistością. To właśnie one mogą prowadzić do wystąpienia déjà vu.
Mózg nieustannie próbuje przewidywać
Przeprowadzone badania wskazują również, że mózg nieustannie próbuje przewidywać, co wydarzy się za chwilę. Mechanizm ten działa w dużej mierze nieświadomie i pozwala oszczędzać energię oraz szybciej reagować na zmieniające się warunki. Czasami jednak system odpowiedzialny za rozpoznawanie sytuacji wysyła sygnał, że coś jest znajome, mimo że dana sytuacja nigdy wcześniej nie miała miejsca. Gdy kolejne informacje docierające do mózgu nie potwierdzają tego przypuszczenia, pojawia się charakterystyczne uczucie déjà vu. Ponieważ inne mechanizmy szybko wykrywają tę niezgodność, całe doświadczenie trwa zwykle bardzo krótko i nie pozostawia żadnych konsekwencji. Badania pokazały również, że za zjawisko to odpowiada współpraca wielu obszarów mózgu, a szczególną rolę odgrywa hipokamp, czyli struktura związana z tworzeniem wspomnień. Naukowcy podkreślają jednak, że poczucie znajomości i przypominanie sobie konkretnych wydarzeń są kontrolowane przez różne mechanizmy. Dlatego człowiek może mieć wrażenie, że coś już zna, nawet jeśli nie potrafi odtworzyć żadnego rzeczywistego wspomnienia.
Istotnym elementem badań było także odróżnienie déjà vu od innych zjawisk związanych z pamięcią. W przypadku tzw. efektu Prousta zapach, smak lub inny bodziec wywołuje autentyczne wspomnienie z przeszłości. W przypadku déjà vu takie wspomnienie nie istnieje. Występuje jedynie poczucie znajomości, które nie jest związane z żadnym konkretnym doświadczeniem. Badacze zwracają uwagę, że prawdopodobieństwo wystąpienia déjà vu zwiększa się podczas zmęczenia, stresu lub niedoboru snu. W takich warunkach mózg gorzej radzi sobie z porządkowaniem informacji i korygowaniem drobnych zakłóceń pojawiających się podczas ich przetwarzania. To sprawia, że różne systemy odpowiedzialne za pamięć i rozpoznawanie mogą na krótko utracić pełną synchronizację.
Znaczenie tych badań wykracza daleko poza samo wyjaśnienie jednego z najbardziej zagadkowych doświadczeń psychicznych. Lepsze poznanie mechanizmów odpowiedzialnych za pamięć, uwagę i przewidywanie może przyczynić się do rozwoju nowych metod badania funkcjonowania mózgu oraz pomóc w lepszym zrozumieniu zaburzeń neurologicznych i procesów poznawczych. Wyniki prac litewskich naukowców pokazują również, jak złożonym i dynamicznym systemem jest ludzki mózg oraz jak wiele procesów zachodzących każdego dnia odbywa się całkowicie poza naszą świadomością. Litewskie badania przypominają, że nawet zjawiska od dawna uznawane za tajemnicze mogą znaleźć racjonalne wyjaśnienie. Déjà vu okazuje się nie sygnałem z innego świata, lecz fascynującym przykładem tego, jak mózg nieustannie buduje i interpretuje rzeczywistość, w której funkcjonujemy.
Źródło: Uniwersytet Wileński
Czytaj też: Naukowcy rozwiązali zagadkę monogamii królów i królowych wśród owadów
Grafika tytułowa: David Matos / Unsplash
