Polskie odkrycie w niemieckiej bibliotece. To wyjątkowy charakter znaleziska
Odnalezienie w zbiorach Bawarskiej Biblioteki Państwowej w Monachium unikatowego, XVI-wiecznego egzemplarza książki-gry „Fortuna albo szczęście” to odkrycie, które w istotny sposób poszerza wiedzę o polskiej kulturze renesansowej.
Autorką tego naukowego sukcesu jest dr hab. Justyna Kiliańczyk-Zięba z Uniwersytetu Jagiellońskiego, która zidentyfikowała najstarszą zachowaną kopię jedynej znanej polskiej renesansowej publikacji przeznaczonej do zabawy. Do tej pory dzieło to znane było wyłącznie z dużo późniejszych przekazów, co ograniczało możliwości jego rzetelnej analizy.
Badania przeprowadzone przez uczoną pozwoliły nie tylko potwierdzić wyjątkowy charakter znaleziska, lecz także precyzyjnie określić jego pochodzenie. Książka, wcześniej opisana w katalogu jako druk o nieznanym miejscu produkcji, została jednoznacznie powiązana z Krakowem i oficyną Łazarza Andrysowica, jednego z najważniejszych drukarzy polskiego renesansu. Datowanie egzemplarza na przełom lat 60. i 70. XVI wieku było możliwe dzięki szczegółowej analizie drzeworytów, krojów pisma oraz charakterystycznej struktury samej książki-gry, opartej na kolistych diagramach i systemie losowania wróżb.
„Fortuna albo szczęście” była pomyślana jako interaktywna gra wróżbiarska, opracowana przez Stanisława z Bochni, kapelana króla Zygmunta I. Łączyła elementy losowości, zabawy i literackiej formy, pozwalając uczestnikom zadawać pytania dotyczące przyszłości i uzyskiwać odpowiedzi poprzez serię prostych, a zarazem pomysłowych kroków. Wierszowane przepowiednie, często żartobliwe i cielesne w tonie, odzwierciedlały renesansowe poczucie humoru, a jednocześnie były silnie osadzone w tradycji antycznej, pełnej mitologicznych odniesień i symboliki znanej z bestiariuszy.
Znaczenie tego odkrycia wykracza poza sam fakt odnalezienia rzadkiego druku. „Fortuna” pokazuje, że polska kultura XVI wieku nie ograniczała się do dzieł elitarnych czy wyłącznie religijnych, lecz obejmowała również formy rozrywki o charakterze popularnym. Co istotne, była to publikacja dostępna dla bardzo szerokiego grona odbiorców – od wykształconych bywalców dworów po osoby słabo piśmienne, które mogły korzystać z niej dzięki prostej formie i wizualnym elementom gry.
Odkrycie to pozwala dziś na nowo interpretować rozwój polskiej kultury popularnej, historii czytelnictwa i praktyk rozrywkowych w epoce renesansu. Otwiera także drogę do dalszych analiz porównawczych z innymi europejskimi książkami-grami oraz do popularyzacji wiedzy o mniej znanych, a niezwykle interesujących aspektach dawnej kultury. Dzięki pracy badawczej naukowców z Uniwersytetu Jagiellońskiego „Fortuna albo szczęście” przestaje być jedynie ciekawostką bibliograficzną, a staje się ważnym świadectwem kreatywności i społecznego zasięgu polskiej literatury renesansowej.
Źródło: Uniwersytet Jagielloński w Krakowie
Czytaj też: Badania nad ciemną materią. Chińscy naukowcy opracowali rozproszoną sieć kwantowych czujników
Grafika tytułowa: Susan Q Yin / Unsplash
