Powodzie, które zatopiły cywilizację. Naukowcy z Oksfordu rozwiązują zagadkę sprzed 4000 lat
Przez dekady archeolodzy spierali się o przyczyny upadku jednej z najbardziej zagadkowych kultur starożytnych Chin. Czy mieszkańców potężnych ośrodków nad środkowym biegiem Jangcy wyparli najeźdźcy z Centralnych Równin? A może ich los przesądziły kaprysy klimatu?
Nowe badania zespołu z Wydziału Nauk o Ziemi University of Oxford wskazują jednoznacznie: cywilizację Shijiahe pogrążyły masowe, długotrwałe powodzie.
Około 4600 lat temu kultura Shijiahe rozkwitła w dorzeczu środkowej Jangcy. Powstały tam ufortyfikowane miasta z pałacami, rozwiniętym systemem zarządzania wodą oraz imponującą produkcją jadeitu i ceramiki. Było to jedno z najważniejszych centrów cywilizacyjnych neolitycznych Chin.
Jednak po około tysiącu lat dynamicznego rozwoju nastąpił gwałtowny regres. Osady opustoszały, a ludność rozproszyła się poza dolinę. Przyczyna pozostawała niejasna, aż do teraz.
Klucz do rozwiązania zagadki naukowcy znaleźli nie w ruinach miast, lecz w jaskini Heshang w środkowej dolinie Jangcy. To tam przez tysiące lat narastał stalagmit, naturalne archiwum klimatyczne.
Stalagmity powstają z kropli deszczówki przesączającej się przez skały. Każda warstwa węglanu wapnia zapisuje chemiczny ślad warunków panujących w danym roku. Zespół przeprowadził aż 925 precyzyjnych pomiarów geochemicznych, tworząc jeden z najbardziej szczegółowych „roczników opadów” w historii badań regionu.
Przełomem było zastosowanie pionierskich metod izotopowych rozwijanych w Oksfordzie. Jak podkreśla dr Christopher Day, uzyskany tysiącletni zapis opadów pozwala dziś z niezwykłą dokładnością odtworzyć zmienność klimatu w skali roku. Rekonstrukcja pokazała trzy długie okresy suszy (poniżej 700 mm rocznie) oraz dwa epizody wyjątkowo intensywnych opadów, przekraczających 1000 mm rocznie i trwających odpowiednio 80 oraz 140 lat.
To właśnie te wilgotne fazy okazały się kluczowe. Porównanie danych klimatycznych z zapisami archeologicznymi ujawniło wyraźną korelację: okresy ekstremalnych opadów zbiegają się ze spadkiem liczby stanowisk osadniczych i dowodów aktywności ludzkiej.
Szczególnie dramatyczny moment nastąpił około 3950 lat temu. Rozpoczął się wówczas najdłuższy epizod nadmiernych opadów. Jeziora w dolinie środkowej Jangcy rozszerzyły się, tereny podmokłe zajęły dawne pola uprawne, a nizinne obszary zostały zalane. Powierzchnia nadająca się do osadnictwa i rolnictwa gwałtownie się skurczyła.
Archeologia potwierdza konsekwencje: od tego momentu liczba znalezisk związanych z kulturą Shijiahe wyraźnie maleje. Społeczność najprawdopodobniej opuściła miejskie centrum i przeniosła się na wyżej położone tereny.
Badanie było efektem wieloletniej współpracy między University of Oxford a China University of Geosciences w Wuhan. Główny autor, dr Jin Liao, wykorzystał w Oksfordzie specjalistyczną aparaturę do analizy stalagmitu w bardzo wysokiej rozdzielczości, a następnie zastosował rozwijane tam narzędzia izotopowe do precyzyjnego datowania i ilościowej rekonstrukcji opadów.
Jak podkreśla współautor, prof. Gideon Henderson, przez lata badacze koncentrowali się na wpływie susz na dawne społeczeństwa. Nowe dane pokazują jednak, że równie niszczycielskie, a być może nawet groźniejsze, mogą być długotrwałe okresy nadmiernych opadów.
Co zaskakujące, maksymalne roczne opady w okresie upadku Shijiahe, około 1200 mm, były niższe niż rekordowe wartości notowane w regionie w ciągu ostatnich 120 lat, sięgające 1500 mm. Dziś dolina środkowej Jangcy jest jednym z kluczowych regionów produkcji ryżu w Chinach, chronionym przez zaawansowane systemy kontroli wód. Jednak rosnące temperatury i nasilające się zjawiska ekstremalne mogą zwiększać ryzyko katastrofalnych powodzi.
Historia sprzed czterech tysięcy lat przypomina, że rozwinięta infrastruktura i innowacje technologiczne są fundamentem bezpieczeństwa żywnościowego. Cywilizacja Shijiahe nie dysponowała takimi narzędziami. W obliczu wieloletnich powodzi jej zdolność adaptacji okazała się ograniczona.
Dziś wiemy już, że nie najazd, lecz woda przesądziła o jej losie. A przeszłość jak pokazuje to badanie, może być jednym z najważniejszych przewodników w świecie coraz gwałtowniej zmieniającego się klimatu.
Źródło: Uniwersytet Oksfrodzki
Czytaj też: Ważny przełom w chemii medycznej. Może być pomocny w leczeniu nowotworów
Grafika tytułowa: Bruce Röttgers / Unsplash
